ޙަދީޘް

ސިލްސިލާ މަޒުމޫނުތަކުގެ ތެރެއިން އިސްލާމް ޢަޤީދާ ﷲ • ތައުހީދް މުޙައްމަދުގެފާނު • ރަސޫލުންނާއި ނަބީން ރުކުންތައް ޝަހާދަތް • ނަމާދު ރޯދަ • ޒަކާތް • ޙައްޖު އަސްލުތައް އަދި ޝަރީޢާ ޤުރުއާން • ސުންނަތް • ހަދީޘް ފިޤުހު • ޝަރީޢާ • ކަލާމް • ތަޞައްވުފް ތާރީޚް އަދި ލީޑަރުން ޘަޤާފަތް އަދިމުޖުތަމަޢު ކިޔެވުން • ހައިވާނުން • ފަންނުވެރިކަން ކަލަންޑަރު • ކުޑަކުދިން ޤައުމުތައް • ޢީދު މިސްކިތް • ފަލްސަފާ ޢުލޫމް • އަންހެނުން ސިޔާސަތު • ދަޢުވާ އިސްލާމި ނެރު

ޙަދީޘަކީ މުޙައްމަދުގެފާނުގެ ބަސްފުޅު ތަކާއި ޢަމަލުފުޅުތަކާއި އިތުރު އެކަލޭގެފާނު އެއްބަސްވެލައްވާފައިވާ (އިޤުރާރު)( އެއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޙަޔާތްޕުޅުގައި އެކަލޭގެ ފާނުގެ ޞަޙާބީންގެ ތެރެއިން ބޭފުޅެއް އެކަލޭގެފާނުގެ ޙާޞިރުގައި ނުވަތަ ޣައިރު ޙާޞިރުގައި ކުރައްވާފައިވާ ކަންތަކާއި, އަދި އެކަލޭގެފާނަށް އެކަމުގެ ޚަބަރު ލިބިލައްވާފައިވާ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން އެކަމަކަށް އިންކާރު ނުކުރައްވާ ކަންކަމެވެ.)ކަންކަމާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ސިފަފުޅުތަކެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި އިތުރު އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚުލާޤީ ސިފަފުޅުތަކާއި ޒާތީ ސިފަފުޅުތައް ވެސް ޙަދީޘު ޢިލްމުވެރިން ހިމަނުއްވައެވެ.

ޙަދީޘްގެ ބާވަތްތައް

ހަދީޘް އަހަރެމެންނާއި ހަމައަށް ފޯރުމުގެ ގޮތުން ދެބަޔަކަށް ބެހިގެންވެއެވެ.

މުތަވާތިރު ޙަދީޘް

المتواتر މިލަފުޒު ނެގިފައިވަނީ التّواتر އިންނެވެ. މާނައަކީ އެކަތި އަނެކައްޗާއި ގުޅިގެންދާގޮތަށް، ފަސްފަހަތުން އައުމެވެ. ޙަދީޘު އިލްމުވެރިންގެ އަރިހުގައި، المتواتر ގެމާނައަކީ " އާދަކާދައިގެ މަތިން ދޮގެއްގެ މައްޗަށް އިއްތިފާޤުވުން މުސްތަޙީލުވާހާ ގިނަ އަދަދެއްގެ ރާވީން ރިވާކުރުމެވެ."

މުތަވާތިރު ޙަދީޘްގެ ތަޢުރީފް

ބަހުގެ ގޮތުން މުތަވާތިރު އަކީ ތަވާތުރަ' ގެ އިސްމު ފާޢިލް އެވެ. އޭގެ މާނައަކީ ތަތާބަޢަ އެވެ. މާނައަކީ އެކަތި އަނެކައްޗާއި ގުޅިގެން ފަސްފަހަތުން އައުމެވެ.ޙަދީޘް ޢިލްމުވެރިންގެ އިސްޠިލާޙުގައި މުތަވާތިރު ހަދީޘް އަކީ ގިނަ ޢަދަދެއްގެ ރާވީން އާދަކާދައިގެ މަތިން ދޮގެއްގެ މައްޗަށް އިއްތިފާޤުވުން މުސްތަޙީލުވާގޮތަށް ރިވާކުރައްވާފައިވާ ޙަދީޘެވެ.

މުތަވާތިރު ޙަދީޘްގެ ޝަރުޠުތައް

• ގިނަޢަދަދެއް ރާވީން ޙަދީޘު ރިވާކޮށްފައިވުން، ( މީގައި އެންމެ މަދު މިންވަރަކީ ކިހާވަރެއްކަމާމެދު ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ޚިޔާލު ތަފާތުވެފައިވެއެވެ. އިޚުތިޔާރު ކުރެވޭ ގޮތަކީ މަދުވެގެން 10 (ދިހަ) ރާވީން ރިވާކޮށްފައި ވުމެވެ.)

• މިފަދަ ގިނަ ރާވީން ސަނަދުގެ ކޮންމެ ޠަބަޤާއެއްގައިވެސް އެކުލެވިގެންވުން.

• އާދަކާދަ ނިޔާކުރާ ގޮތުން ދޮގެއްގެ މައްޗަށް އިއްތިފާޤުވުން މުސްތަހީލުވާ ގޮތުގެމަތިން ރިވާވެގެންވުން. (އެއީ މިސާލަކަށް ތަފާތު ރަށްރަށުގެ ތަފާތު ދަރިކޮޅުގެ ނުވަތަ ޤަބީލާ ތަކުގެ ބައަކުކަމުގައި ވުންފަދަ ގޮތަކަށެވެ.)

• އެބައިމީހުން ރިވާކުރާ ހަދީޘު އެމީހުނަށް އެނގިފައިވުމާއި ޙިއްސުގެމަށްޗަށް އިޢުތިމާދު ވެފައި އޮތުން.( އެއީ އަޑުއައްސަވައިގެން ނުވަތަ ދެކެލައްވައިގެންނެވެ.)

މުތަވާތިރު ޙަދީޘު ބެހިގެންވާ ބައިތައް

• المتواتز اللفظي

އެއީ އޭގެ ލަފުޒާއި މާނަވެސް މުތަވާތިރު ވުމެވެ. މިސާލު "من كذب علىّ متعمداً فاليتبوأ مقعده من النار" މާނައަކީ "ތިމަންކަލޭގަފާނުގެ މައްޗަށް ގަސްތުގައި ދޮގެއް ހަދައިފި މީހާ ފަހެ އެމީހާގެ ޖާގަ ނަރަކައިން ލިބިގަންނަ ހުއްޓެވެ." ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލައްﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމުގެ އަރިހުން 70 (ހަތްތަރި) އަށް ވުރެ ގިނަ ޞަހާބީ ބޭކަލުން މިޙަދީޘު ހަމަ މިލަފުޡުން ރިވާ ކުރައްވާފައި ވެއެވެ.

• المتواتر المعنوي

އެއީ ހަމައެކަނި މާނަ އެއްގޮތް ޙަދީޘުތަކެވެ. އެއީ ލަފުޒު ފިޔަވައި ޙަދީޘެއްގެ މާނަ މުތަވާތިރު ވުމެވެ. މިސާލަކަށް: ދުޢާ ކުރުމުގައި ދެއަތް އުފުލުމާއި ބެހޭ ޙަދިޘުތަކެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލައްﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމުގެ އަރިހުން ގާތްގަނޑަކަށް އެފަދަ 100( ސަތޭކަ) ޙަދީޘު ރިވާވެފައިވެއެވެ. އެއިން ކޮންމެ ޙަދީޘެއްގައި އެކަލޭގެފާނު ދުޢާކުރައްވާއިރު ދެއްތަޕުޅު އުފުއްލަވާކަމަށް އައިސްފައި ވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެއީ ތަފާތު މަޤާމުތަކުގައެވެ. މިއިން ކޮންމެ ޙަދީޘެއް ވަކިން ބަލާއިރު އެއިން ކޮންމެ ޙަދީޘަކީ މުތަވާތިރު ޙަދީޘެއް ނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެތަފާތު މައްސަލަތަކުން ނެގޭ އެއްގޮތް ޙުކުމް ( ދުޢާކުރާ އިރު ދެއަތް އުފުލުން) އެއީ ތަވާތުރުގެ ދަރަޖައިގައިވާ ޙުކުމެކެވެ.

މުތަވާތިރު ޙަދީޘްގެ ޙުކުމް

މުތަވާތިރު ޙަދީޘަކީ މީހަކަށް ކަމެއްފެނިގެން، އެފެނުނުކަންތައް އޭނާގެ އަމިއްލަނަފުސަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ކަމެކޭ އެއްފަދައިން ޔަޤީންކަމާއި އެކު ޤަބޫލުކުރަންޖެހޭ ޙަދީޘެވެ.

މުތަވާތިރު ޙަދީޘައް ޚާއްޞަކޮށް ލިއުއްވާފައިވާ ބައެއްފޮތްތައް

• الأزهار المتناثرة في الأخبار المتواترة – الإمام السيوطي

• قطف الأزهار - الإمام السيوطي

އާޙާދު ޙަދީޘް

الآحاد އަކީ أحد ގެ ގިނަގޮތެ (ޖަމްޢު)ވެ. މާނައަކީ އެކެކެވެ. ޙަދީޘު ޢިލްމުގައި آحاد އަކީ މުތަވާތިރު ޙަދީޘުގެ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަ ނުވާ ކޮންމެ ޙަދީޘެކެވެ.

އާޙާދު ޙަދީޘުގެ ޙުކުމް

އާޙާދު ޙަދީޘުން ލިއްބައިދެނީ ނަޡަރީ ޢިލްމެވެ. އެއީ ތަހުގީގުކޮށް ބެލުމާއި ދަލީލުތަކުގެ މައްޗަށް ހުއްޓިފައިވާ ޢިލްމެވެ. މިގޮތުން ތަހުގީގުކޮށް ބަލާހޯދުމަށްފަހު އެޙަދީޘަކީ މަޤުބޫލު ޙަދީޘެއްކަން ސާބިތުވެއްޖެނަމަ އެޙަދީޘަކަށް ޢަމަލުކުރުން ވާޖިބުވާނެއެވެ.

އާޙާދު ޙަދީޘު ބެހިގެންވާ ބައިތައް:

އާޙާދު ޙަދީޘު އައިސްފައިވާ ގޮތްތަކާއި ރާވީންގެ ޢަދަދުގެ ގޮތުން ބަލާއިރު އާޙާދު ޙަދީޘު ތިންބަޔަކަށް ބެހެއެވެ. އެއީ؛

• المشهور ( މަޝްހޫރު ޙަދީޘު)
• العزيز ( ޢަޒީޒު ޙަދީޘު)
• الغريب (ޣަރީބު ޙަދީޘު)

މި މަޒުމޫނަކީ މުޅިން ފުރިހަމަ ވެފައިވާ މަޒުމޫނެއް ނޫނެވެ. މި މަޒުމޫނު ފުރިހަމަ ކޮށްދެއްވަން ބޭނުންފުޅު ނަމަ އިނގިރޭސި ވިކިޕީޑިއާ ގައި މި ޢުންވާނުގެ ދަށުން ލިޔެވިފައިވާ މަޒުމޫނު ބައްލަވައިގެން ތަރުޖަމާގެ ނުނިމި އޮތް ބައި ފުރިހަމަކޮށް ދެއްވާށެވެ. ކަނާތްފަރާތުގެ އަރިމަތީގައިވާ ފާލަންތަކުން އިނގިރޭސި ބަހުން އޮތް މަޒުމޫނަށް ވަޑައިގެންނެވޭނެއެވެ.